چكیده‌

نظارت‌ و كنترل‌ از جمله‌ وظایف‌ مهم‌ مدیران‌ آموزشی‌ است‌ كه‌ میزان‌ پیشرفت‌ در جهت‌هدف‌ها را اندازه‌گیری‌ می‌كند و سبب‌ تشخیص‌ به‌موقع‌ انحرافات‌ و انجام‌ اقدامات‌ اصلاحی‌یاتغییرات‌ در سازمان‌ می‌شود.

فراگرد كنترل‌ شامل‌ 4 مرحله‌زیر می‌باشد:

1) تعیین‌ ملاك‌ها و روش‌های‌ سنجش‌ و اندازه‌گیری‌ فعالیت‌ها

2) نظارت‌ بر عملكردها و فعالیت‌ها و سنجش‌ و اندازه‌گیری‌ آنها

3) مقایسه‌ نتایج‌ حاصله‌ از سنجش‌ عملكردها با ملاك‌ها و هدف‌ها

4) اقدام‌ برای‌ اصلاح‌ یا تغییر عملكرد.

كنترل‌ در سازمان‌ها به‌ 3 نوع‌ كنترل‌ مقدماتی‌، كنترل‌ همگام‌ عملیات‌ و كنترل‌ نهایی‌طبقه‌بندی‌ می‌شود.

پیچیدگی‌ وظایف‌ و انتظارات‌ كاركنان‌ در سازمان‌ها نیاز به‌كنترل‌ و نظارت‌ را امری‌اجتناب‌ناپذیر می‌سازد و تحقیقات‌ مختلف‌ نشان‌ می‌دهد كه‌ یكی‌ از نیازهای‌ آموزشی‌مدیران‌، نیاز به‌افزایش‌ توانایی‌ در زمینه‌ی‌ نظارت‌ و راهنمایی‌ تعلیماتی‌ است‌ و لازم‌ است‌ كه‌نظارت‌ معلم‌محور یا بالینی‌ جایگزین‌ نظارت‌ سنتی‌ و متداول‌ شود. در نظارت‌ معلم‌محور،ناظر (مدیر) و معلم‌ هر دو در جریان‌ نظارت‌ مشاركت‌ و تعامل‌ پهلو به‌پهلو دارند و هدف‌ ازاین‌ نوع‌ نظارت‌ دادن‌ بازخورد مناسب‌ به‌معلمان‌ در زمینه‌ی‌ وضعیت‌ فعلی‌ آموزش‌، رشدمهارت‌های‌ استفاده‌ از راهبردهای‌ آموزشی‌، تشخیص‌ و حل‌ مشكلات‌ كلاس‌ درس‌ و ایجادنگرش‌ مثبت‌ در معلمان‌ به‌نظارت‌ و... است‌. این‌ نوع‌ نظارت‌ شامل‌ سه‌ مرحله‌ی‌ جلسه‌ی‌ تبادل‌نظر طرح‌ریزی‌، جلسه‌ی‌ مشاهده‌ و جلسه‌ی‌ تبادل‌نظر برای‌ بازخورد می‌باشد. برای‌ انجام‌دقیق‌ نظارت‌ ثمربخش‌ مدیر باید اطلاعاتی‌ در زمینه‌ی‌ برنامه‌ریزی‌ و آمادگی‌، مدیریت‌ وسازماندهی‌ كلاس‌، روش‌های‌ تدریس‌، كیفیت‌ یادگیری‌ و... به‌دست‌ آورد و لازم‌ است‌ این‌اطلاعات‌ به‌موقع‌ و دقیق‌ باشد. نقش‌ نظارتی‌ مدیران‌ آموزشی‌ در ابعاد وظایف‌ اداری‌، وظایف‌برنامه‌ریزی‌ تحصیلی‌، وظایف‌ آموزشی‌ تقسیم‌ و مورد بررسی‌ قرار می‌گیرد.

 

مقدمه‌

امروزه‌ در مقایسه‌ با گذشته‌، ایفای‌ نقش‌ مدیریت‌، به‌لحاظ وسعت‌ ارتباطات‌،قلمرو و پیچیدگی‌ اهداف‌ و وظایف‌ سازمان‌ و نیز گسترش‌ پیچیدگی‌ افكار و انتظارات‌كاركنان‌ و مهارت‌های‌ استفاده‌ از تجهیزات‌، بسیار دشوار شده‌ است‌. لذاتوجه‌به‌مدیریت‌ آموزشی‌ و تقویت‌ مهارت‌های‌ مدیران‌ سبب‌ بهبود شرایط كار، افزایش‌رضایت‌ خاطر كاركنان‌ از مدیر، هماهنگ‌ ساختن‌ تلاش‌ها در شكل‌دهی‌ به‌امكانات‌ ومنابع‌ موجود جهت‌ تحقق‌ اهداف‌ سازمان‌ و در نتیجه‌ تقویت‌ روحیه‌ی‌ كاركنان‌ وآمادگی‌ برای‌ شكوفایی‌ خلاقیت‌، نوآوری‌ وتحرك‌ كاری‌ كاركنان‌ می‌شود.

یكی‌ از وظایف‌ مدیران‌ آموزشی‌ نظارت‌ و كنترل‌ جریان‌ و رویدادهای‌ سازمان‌است‌، كه‌ توانایی‌ مدیر در این‌ زمینه‌ می‌تواند سازمان‌ را در رساندن‌ به‌اهدافش‌ موفق‌سازد، چرا كه‌ كنترل‌ و نظارت‌ مشخص‌ می‌كند كه‌ اقدامات‌ و فعالیت‌های‌ سازمان‌ تاچه‌ اندازه‌ در جهت‌ هدف‌ها و مطابق‌ با موازین‌ پیش‌بینی‌ شده‌ است‌. از آن‌جایی‌ كه‌سازمان‌ها در معرض‌ تغییرات‌ مداوم‌ قرار دارند و فعالیت‌ آنها روز به‌روز پیچیده‌ترمی‌شود و تفویض‌ اختیار برای‌ تسهیل‌ كار اجتناب‌ناپذیر است‌، اهمیت‌ نظارت‌ وكنترل‌ در سازمان‌ها آشكارتر می‌شود و لازم‌ است‌ متناسب‌ با این‌ تغییرات‌ فنون‌ وروش‌های‌ جدید نظارتی‌ جایگزین‌ روش‌های‌ سنتی‌ و متداول‌ نظارت‌ شود.

مدیران‌ آموزشی‌ از جهات‌ مختلف‌ باید بر كار سازمان‌ و نیروهای‌ آموزشی‌ موجوددر آن‌ نظارت‌ داشته‌ باشند: بررسی‌ میزان‌ دست‌یابی‌ به‌اهداف‌ علمی‌، اخلاقی‌،تربیتی‌، اجتماعی‌، فرهنگی‌، اقتصادی‌ از اهم‌ وظایف‌ مدیران‌ آموزشی‌ است‌.هم‌چنین‌ بررسی‌ انگیزش‌ دانش‌آموزان‌ و معلمان‌ و حدود رضایت‌ شغلی‌ آنان‌، نظارت‌بر رعایت‌ نظم‌ و قوانین‌ و مقررات‌، روش‌های‌ تدریس‌، كیفیت‌ یادگیری‌ و... از جمله‌وظایف‌ مدیران‌ آموزشی‌ است‌ كه‌ در حیطه‌ی‌ كنترل‌ و نظارت‌ جای‌ می‌گیرد. در این‌مقاله‌ سعی‌ شده‌ است‌ كه‌ فراگرد كنترل‌ و نظارت‌، نظارت‌ معلم‌محور (بالینی‌) چرخه‌ی‌نظارت‌ و نقش‌ نظارتی‌ مدیران‌ مورد بررسی‌ قرار می‌گیرد.

 

تعریف‌ كنترل‌(68(

فراگرد كنترل‌ میزان‌ پیشرفت‌ در جهت‌ هدف‌ها را اندازه‌گیری‌ می‌كند و مدیران‌ راقادر می‌سازد كه‌ انحراف‌ از برنامه‌ را به‌موقع‌ تشخیص‌ دهند و اقدامات‌ اصلاحی‌ یاتغییرات‌ لازم‌ را به‌عمل‌ آورند (علاقه‌بند، 1379، ص‌ 32).

هم‌چنین‌ ایشان‌ فراگرد كنترل‌ را شامل‌ چهار مرحله‌ می‌داند:

1) تعیین‌ ملاك‌ها و روش‌های‌ سنجش‌ و اندازه‌گیری‌ فعالیت‌ها

2) نظارت‌ عملكرد و فعالیت‌ها و سنجش‌ و اندازه‌گیری‌ آنها

3) مقایسه‌ی‌ نتایج‌ حاصله‌ از سنجش‌ عملكردها با ملاك‌ها و هدف‌های‌ تعیین‌شده‌.

4) اقدام‌ برای‌ تصحیح‌ عملكردها.

 

هدف‌هاو ملاك‌ها

سنجش‌ عملكردها

 مقایسه‌عملكردهاباملاك‌ها

اصلاح‌ یا تغییر

انواع‌ كنترل‌

فراگردهای‌ كنترل‌ در سازمان‌ را می‌توان‌ تحت‌ سه‌ عنوان‌ زیر طبقه‌بندی‌ كرد.

1) كنترل‌ مقدماتی‌ یا پیشگیر(69): این‌ نوع‌ كنترل‌ می‌كوشد تا از بروز انحرافات‌ درگردش‌ كار سازمان‌ جلوگیری‌ كند و معمولا قبل‌ از انجام‌ عملیات‌ جاری‌ سازمان‌صورت‌ می‌گیرد.

2) كنترل‌ همگام‌ عملیات‌(70): این‌ نوع‌ كنترل‌ در حین‌ عملیات‌ سازمان‌ صورت‌می‌گیرد و برای‌ اطمینان‌ از اینكه‌ هدف‌ها پیگیری‌ و برنامه‌ طبق‌ موازین‌ پیش‌بینی‌ شده‌اجرا می‌شود، انجام‌ می‌شود.

3) كنترل‌ نهایی‌ یا بازخوردی‌(71): این‌ نوع‌ كنترل‌ بر اطلاعات‌  حاصله‌ از نتایج‌ نهایی‌كار و فعالیت‌ سازمانی‌ مبتنی‌ است‌ و به‌این‌ منظور صورت‌ می‌گیرد كه‌ انحرافات‌احتمالی‌ را پس‌ از وقوع‌ تشخیص‌ داده‌ و اصلاح‌ كند (همان‌ منبع‌).

 

تفاوت‌ نظارت‌(72) و كنترل‌:

اصطلاحات‌ كنترل‌ و نظارت‌ معمولا به‌طور مترادف‌ به‌كار گرفته‌ می‌شود. این‌ دواصطلاح‌ دارای‌ معانی‌ متفاوتی‌ هستند، ولی‌ كاملا به‌هم‌ مربوط و وابسته‌اند. نظارت‌ وكنترل‌ یعنی‌ >بازدید و مراقبت‌ از طرز پیشرفت‌ اجرای‌ عملیات‌ با مقایسه‌ با وضع‌مطلوب‌ و تغییر عملیات‌ به‌منظور جلوگیری‌ از انحراف‌ از تحقق‌ اهداف‌ سازمان‌آموزشی‌< (میركمالی‌، 1383، ص‌297)

تعریف‌ فوق‌ از دو قسمت‌ تشكیل‌ شده‌ است‌: قسمت‌ اول‌ كسب‌ اطلاعات‌ از طریق‌مشاهده‌ و بررسی‌ وضع‌ موجود و تعیین‌ پیشرفت‌ كارها در مقایسه‌ با وضع‌ مطلوب‌است‌ كه‌ نظارت‌ نامیده‌ می‌شود و قسمت‌ دوم‌ به‌معنی‌ بازگردانیدن‌ سیستم‌ آموزشی‌به‌شكل‌ درست‌ و مطلوب‌ آن‌ از طریق‌ كارهای‌ تصحیح‌كننده‌ كه‌ یك‌ جریان‌ عملیاتی‌ واجرایی‌ است‌.

نظارت‌ مهم‌تر و مقدم‌ بر كنترل‌ می‌باشد، زیرا نظارت‌ یك‌ امر مشاهده‌ای‌ وپژوهشی‌ است‌، برای‌ یافتن‌ انحرافات‌ و چنانچه‌ انحرافی‌ مشاهده‌ نشود، نیاز به‌كنترل‌نیست‌، لذا با نظارت‌ درست‌، دقیق‌ و مستمر نیاز به‌اعمال‌ كنترل‌ نخواهد بود.

  

اهمیت كنترل‌ ونظارت‌

از آن‌جایی‌ كه‌ هر سازمان‌ جهت‌ تحقق‌ اهدافی‌ موجودیت‌ می‌یابد و رفتار افراد درآن‌ تابع‌ موازین‌ و مقرراتی‌ است‌ اعمال‌ كنترل‌ و نظارت‌ ضروری‌ است‌. به‌ویژه‌ درسازمان‌های‌ آموزشی‌ كه‌ اهداف‌ متعددی‌ در آن‌ دنبال‌ می‌شود و پیچیدگی‌ در آموزش‌و تدریس‌ در آن‌ بیش‌ از هر سازمان‌ دیگری‌ به‌چشم‌ می‌خورد.

البته‌ كنترل‌، غالبا معنای‌ ضمنی‌ نامطلوبی‌ دارد كه‌ به‌نظر می‌رسد آزادی‌ فرد راتحدید می‌كند و بیشتر معلمان‌ از اینكه‌ بر آنان‌ نظارت‌ كنند چندان‌ دل‌ خوشی‌ ندارندو همواره‌ به‌صورت‌ تدافعی‌ به‌نظارت‌ عكس‌العمل‌ نشان‌ می‌دهند.

ولی‌ تضاد بالقوه‌ میان‌ نیاز به‌آزادی‌ عمل‌ فردی‌ و كنترل‌ سازمانی‌، مسأله‌ای‌ است‌كه‌ مدیران‌ باید متناسب‌ با وضعیت‌ كار واحد خود و شناختی‌ كه‌ از زیردستان‌ دارند،آن‌را حل‌ نمایند و تعادلی‌ بین‌ اعمال‌ كنترل‌ و آزادی‌ عمل‌ به‌وجود آورند، به‌عبارت‌دیگر باید مدیران‌ را در زمینه‌های‌ نظارتی‌ و هدایت‌ معلمان‌ آموزش‌ داد.

تحقیقات‌ نشان‌ می‌دهد كه‌ مدیران‌ در این‌ زمینه‌ به‌آموزش‌ و كسب‌ دانش‌ نیازدارند. اولیوا(73) (1996) اشاره‌ می‌كند كه‌ حرفه‌ی‌ مدیر به‌عنوان‌ رهبر آموزشی‌به‌صورت‌ یك‌ حرفه‌ی‌ دو بعدی‌ در آمده‌ است‌، به‌این‌ معنا كه‌ مدیران‌ مدارس‌ امروزباید راهنمایی‌ آموزشی‌ را در اولویت‌ كار خود قرار دهند و در ارزش‌یابی‌ عملكردمعلمان‌ برای‌ تصمیم‌گیری‌های‌ اداری‌ از كار خود مهارت‌ نشان‌ دهند. آنان‌ برای‌ انجام‌این‌ كار به‌گونه‌ی‌ مؤثر به‌آموزش‌ در زمینه‌ی‌ فنون‌ نظارتی‌ نیاز دارند. هیز(74) و دیگران‌(1996)، جانسون‌ و اسنایدر(75) (1990)، لین‌ و یومینگ‌(76) (1995)، در تحقیقات‌ ومقالات‌ خود اشاره‌ كرده‌اند كه‌ نیاز مدیران‌ مدارس‌ به‌فنون‌ نظارت‌ و راهنمایی‌ كاملامشهود است‌ و معتقدند كه‌ این‌ امر باعث‌ افزایش‌ اثربخشی‌ مدیران‌ می‌شود (احمدی‌،1381).

در ایران‌ نیز تحقیقاتی‌ در زمینه‌ی‌ نظارت‌ و راهنمایی‌ تعلیماتی‌ انجام‌ گرفته‌ است‌.از جمله‌ پژوهش‌ عباسی‌ (1377) كه‌ در مدارس‌ راهنمایی‌ انجام‌ شده‌، نشان‌ می‌دهد كه‌عدم‌ اعمال‌ نظارت‌ و راهنمایی‌ به‌عنوان‌ یك‌ كمبود و مشكل‌ در نظام‌ آموزشی‌ بایدمورد توجه‌ مسؤولان‌ قرار گیرد. فلاح‌ سلوگلایی‌ (همان‌ منبع‌)، لزوم‌ توجه‌ به‌بهبودكیفیت‌ مهارت‌های‌ تدریس‌ را برای‌ ناظران‌ و راهنمایان‌ تعلیماتی‌ به‌شدت‌ مورد تأكیدقرار داده‌ است‌ و پیری‌ (همان‌ منبع‌) نیز اشاره‌ كرده‌ كه‌ عدم‌ توانایی‌ نظارت‌ و راهنمایی‌در سیستم‌ آموزشی‌ كشور، سبب‌ بروز مشكلات‌ آموزشی‌ شده‌ و آموزش‌ در زمینه‌ی‌نظارت‌ و راهنمایی‌ ضرورتی‌ اجتناب‌ناپذیر است‌. احمدی‌ (1381) در بررسی‌نیازهای‌ آموزشی‌ مدیران‌ مدارس‌ ابتدایی‌ شهر اصفهان‌ در زمینه‌ی‌ نقش‌های‌ نظارتی‌به‌این‌ نتیجه‌ رسیده‌ است‌ كه‌ مدیران‌ مدارس‌ در هر یك‌ از نقش‌های‌ نظارتی‌ از جمله‌طراحی‌ آموزش‌ و تدریس‌ كه‌ شامل‌ نوشتن‌ اهداف‌ رفتاری‌، نظام‌مند كردن‌ تدریس‌،روش‌های‌ تدوین‌ طرح‌ درس‌ و برنامه‌ریزی‌ و سازماندهی‌ تدریس‌ و اجرای‌ آموزش‌ كه‌شامل‌ راه‌های‌ تدریس‌ اثربخش‌، انتخاب‌ و استفاده‌ بهینه‌ از منابع‌ اصلی‌ و فرعی‌آموزش‌، راه‌های‌ ایجاد انگیزه‌ و انتخاب‌ راهكارهای‌ متنوع‌ تدریس‌ و یادگیری‌مشاركتی‌ و ارزشیابی‌ آموزش‌ كه‌ شامل‌ طراحی‌ انواع‌ سؤال‌های‌ امتحانی‌، استفاده‌صحیح‌ از فنون‌ امتحان‌، ارائه‌ بازخورد مناسب‌ و به‌موقع‌ به‌دانش‌آموزان‌ ،اداره‌ی‌كلاس‌ و حفظ نظم‌، علل‌ شناخت‌ مشكلات‌ رفتاری‌ دانش‌آموزان‌ و راه‌های‌ پیشگیری‌ واصلاح‌ رفتاری‌ و... است‌، دچار مشكل‌ هستند و بیش‌ از حد متوسط در تمام‌ این‌زمینه‌ها نیاز به‌آموزش‌ دارند و لذا طراحی‌ یك‌ نظام‌ آموزشی‌ برای‌ ارتقای‌ عملكردمدیریت‌ سازمان‌ آموزشی‌ ضروری‌ و اجتناب‌ناپذیر است‌.

 گستره‌ی‌ نظارت‌ مدیران‌ در مدارس‌

مدیران‌ مدارس‌ از جهات‌ مختلفی‌ باید بر كار سازمان‌ و نیروهای‌ آموزشی‌ خودنظارت‌ داشته‌ باشند، از جمله‌ میزان‌ دست‌یابی‌ به‌اهداف‌ آموزشی‌، نظارت‌ بر توان‌تخصصی‌ معلمان‌، روش‌های‌ تدریس‌، روابط با دانش‌آموزان‌، حدود رضایت‌ شغلی‌معلمان‌، میزان‌ انگیزش‌ دانش‌آموزان‌، نظارت‌ بر رعایت‌ نظم‌ و قوانین‌ و مقررات‌،رعایت‌ نظافت‌ و... كه‌ برای‌ انجام‌ یك‌ نظارت‌ موفق‌ و ثمربخش‌ نیاز به‌كسب‌ اطلاعات‌ضروری‌ است‌، بنابراین‌ مدیران‌ آموزشی‌ باید در موارد زیر اطلاعات‌ كافی‌ داشته‌باشند:

1) كسب‌ اطلاعات‌ در زمینه‌ی‌ برنامه‌ریزی‌ و آمادگی‌: كه‌ شامل‌ اطلاعاتی‌ درزمینه‌ی‌ انتظارات‌ دانش‌آموزان‌، منابع‌ مورد نیاز برای‌ انجام‌ فعالیت‌ها، هماهنگی‌مراحل‌ برنامه‌ها و سطوح‌ مختلف‌ توانایی‌ها و موفقیت‌ بر آنهاست‌.

2) كسب‌ اطلاعات‌ در زمینه‌ی‌ مدیریت‌ و سازماندهی‌ كلاس‌: اطلاعاتی‌ در ارتباطبا منابع‌ در دسترس‌ و میزان‌ توانایی‌ دانش‌آموزان‌ در استفاده‌ از منابع‌، كیفیت‌ وچگونگی‌ فعالیت‌های‌ دانش‌آموزان‌ در استفاده‌ از منابع‌.

3) كسب‌ اطلاعات‌ درباره‌ی‌ روش‌های‌ تدریس‌: اطلاعاتی‌ راجع‌ به‌سازماندهی‌ وتنظیم‌ زمان‌ تدریس‌، به‌كارگیری‌ روش‌های‌ خلاقیت‌ و پژوهش‌ و تجربیات‌ یادگیری‌.

4) كسب‌ اطلاعات‌ درباره‌ی‌ روابط با دانش‌آموزان‌: كه‌ شامل‌ اطلاعاتی‌ راجع‌به‌نحوه‌ی‌ برخورد معلم‌ با دانش‌آموزان‌ و میزان‌ تماس‌ و ارتباط دانش‌آموزان‌ با معلم‌می‌شود.

5) كسب‌ اطلاعات‌ درباره‌ی‌ كیفیت‌ یادگیری‌ و موفقیت‌ دانش‌آموزان‌: اطلاعاتی‌ درارتباط با پیشرفت‌ تحصیلی‌ دانش‌آموزان‌، انتظارات‌ معلمان‌ از دانش‌آموزان‌ ،توان‌شفاهی‌ و عملی‌ دانش‌آموزان‌

6) كسب‌ اطلاعات‌ درباره‌ی‌ چگونگی‌ نگهداری‌ سوابق‌ دانش‌آموزان‌: دراین‌ زمینه‌اطلاعاتی‌ درباره‌ی‌ روش‌های‌ جمع‌آوری‌ سوابق‌، میزان‌ امكان‌پذیری‌ برنامه‌ریزی‌ ازروی‌ سوابق‌ نیاز است‌ (میركمالی‌،1381).

مدیران‌ آموزشی‌ برای‌ نظارت‌ اثربخش‌ باید اطلاعات‌ خود را از كانال‌های‌ مختلفی‌از جمله‌ ارتباط با دانش‌آموزان‌ و معلمان‌ و اولیا و نشست‌های‌ رسمی‌ و غیررسمی‌ باآنان‌ به‌دست‌ آورند. راه‌ دیگر كسب‌ اطلاعات‌، مشاهده‌ مستقیم‌ از طریق‌ دورزدن‌ درمدرسه‌، حضور در كلاس‌، مشاهده‌ی‌ بازی‌ و كار دانش‌آموزان‌، استفاده‌ از معلمان‌راهنما در كلاس‌، تعیین‌ نماینده‌ در كلاس‌ از بین‌ دانش‌آموزان‌، گفت‌ و شنود با آنان‌،تهیه‌ صندوق‌ پیش‌نهادها، استفاده‌ از جلسه‌های‌ شورای‌ دبیران‌ و طرح‌ و بررسی‌مشكلات‌ در این‌ جلسه‌ها، تهیه‌ی‌ پرسشنامه‌های‌ مخصوص‌ كه‌ معروف‌ به‌ارزشیابی‌معلم‌ هستند. نتیجه‌ی‌ امتحان‌ها و آزمون‌ها نیز راه‌ دیگری‌ برای‌ كسب‌ اطلاعاتند.

در جمع‌آوری‌ اطلاعات‌ باید به‌این‌ نكته‌ توجه‌ نمود كه‌ اطلاعات‌ ناقص‌ و یااطلاعات‌ زیاد ولی‌ نادرست‌، نتایج‌ زیان‌باری‌ به‌همراه‌ دارد. اطلاعات‌ باید دقیق‌ وبه‌موقع‌ باشد. اطلاعات‌ باید موقعی‌ تهیه‌ و در دسترس‌ قرار گیرد كه‌ بتوان‌ با كم‌ترین‌هزینه‌ و انرژی‌، اقدامات‌ اصلاحی‌ لازم‌ را به‌عمل‌ آورد. نظارت‌ و كنترل‌ مؤثر بایدبه‌جنبه‌های‌ كمی‌ و كیفی‌ و هم‌چنین‌ به‌جنبه‌های‌ مثبت‌ و منفی‌ مسائل‌ توجه‌ داشته‌باشد.

 

نظارت‌ كلینیكی‌(77) (معلم‌محور(

قبل‌ از توصیف‌ نظارت‌ معلم‌محور لازم‌ است‌ اشاره‌ای‌ به‌نظارت‌ متداول‌ و سنتی‌ درسیستم‌ آموزشی‌ داشته‌ باشیم‌. نظارت‌ سنتی‌ و متداول‌ كه‌ اغلب‌ معلمان‌ به‌آن‌ واكنش‌منفی‌ نشان‌ می‌دهند. در این‌ نوع‌ نظارت‌، ناظر كه‌ معمولا مدیر است‌، فرآیند نظارت‌ رابه‌منظور ارزشیابی‌ از عملكرد معلم‌ انجام‌ می‌دهد. دستور این‌ نوع‌ ارزشیابی‌ توسطقانون‌، هیأت‌ آموزشی‌ در محل‌ یا وزارت‌ آموزش‌ و پرورش‌ انجام‌ می‌گیرد. این‌ نوع‌نظارت‌ با ارزشیابی‌ همسان‌ تلقی‌ می‌شود و معلمان‌ احساس‌ می‌كنند كه‌ موردارزشیابی‌ واقع‌ می‌شوند و به‌ویژه‌ هنگامی‌ كه‌ ارزشیابی‌های‌ منفی‌، امنیت‌ شغلی‌ آنان‌را به‌خطر می‌اندازد، مضطرب‌ می‌شوند. بنابراین‌ معلمان‌ به‌این‌ گونه‌ نظارت‌ واكنش‌منفی‌ نشان‌ می‌دهند. مسأله‌ دوم‌ این‌ است‌ كه‌ این‌ نوع‌ نظارت به‌لحاظ نیاز ناظربه‌وجود می‌آید نه‌ نیازی‌ كه‌ معلمان‌ احساس‌ می‌كنند. در این‌ نظارت‌، ناظر ممكن‌ است‌بدون‌ اطلاع‌ قبلی‌ در كلاس‌ معلم‌ حضور یابد تا ناظر جریانات‌ كلاس‌ باشد و عملكردمعلم‌ را از نزدیك‌ مشاهده‌ كند، معلم‌ اطلاعی‌ ندارد كه‌ ناظر چه‌ چیزی‌ را مشاهده‌ وارزشیابی‌ می‌كند. آیا ناظر علاقه‌مند به‌پاكیزگی‌ كلاس‌ است‌؟€... یا به‌هدف‌ها وشیوه‌ی‌ تدریس‌ و یا شاید میزان‌ كنترل‌ كلاس‌ علاقه‌مند است‌؟€... یا اینكه‌ ناظر برنامه‌خاصی‌ جهت‌ اینكه‌ چه‌ چیزی‌ را مشاهده‌ یا ارزیابی‌ كند، نداشته‌ باشد. نتیجه‌ این‌ نوع‌نظارت‌ این‌ است‌ كه‌ مشاهده‌ی‌ كلاس‌ غیر منظم‌، بسیار ذهنی‌ و نامفهوم‌ جلوه‌ می‌كند ونیز ممكن‌ است‌ معلم‌ فرصتی‌ جهت‌ مذاكره‌ با ناظر در رابطه‌ با دانسته‌های‌ مشاهده‌شده‌ و معیارهای‌ ارزیابی‌ به‌كار رفته‌ نداشته‌ باشد. این‌ نوع‌ نظارت‌ بازتابی‌ از نقش‌تاریخی‌ ناظران‌ به‌عنوان‌ بازرسان‌ مدرسه‌ است‌.

نظارت‌ معلم‌محور (بالینی‌) اشاره‌ به‌نظارتی‌ دارد كه‌ جنبه‌ی‌ تعاملی‌ داشته‌ باشد وبه‌جای‌ قدرت‌ متمركز بر یك‌ فرد (ناظر)، مردم‌سالار و معلم‌محور باشد.

رابرت‌ گلدهامر(78) معنای‌ نظارت‌ معلم‌محور را چنین‌ تعریف‌ می‌كند: برقراری‌مشاهده‌ از نزدیك‌، مشاهده‌ جزء به‌جزء اطلاعات‌، تعامل‌ بین‌ معلم‌ و ناظر و تمركز وتوجه‌ به‌یك‌ رابطه‌ی‌ صمیمانه‌ حرفه‌ای‌ (اچسون‌ و همكاران‌، ترجمه‌ بهرنگی‌، 1380،ص‌ 33).

نظارت‌ معلم‌محور، ارزشیابی‌ معلم‌ را در صورتی‌ ضروری‌ می‌داند كه‌ معلم‌ یا ناظردر جریان‌ آن‌ مشاركت‌ نمایند. اما تأكید عمده‌ی‌ نظارت‌ معلم‌محور، بر رشد و تكامل‌حرفه‌ای‌ معلم‌ است‌ و هدف‌ اساسی‌ این‌ است‌ كه‌ نظارت‌ به‌اعمال‌ روش‌های‌ صحیح‌آموزشی‌ به‌معلم‌ كمك‌ نماید و در نهایت‌ منجر به‌بهبود كیفیت‌ آموزشی‌ در مدارس‌گردد.

 

چرخه‌ی‌ انجام‌ نظارت‌ معلم‌محور

نظارت‌ معلم‌محور الگویی‌ از نظارت‌ است‌ كه‌ شامل‌ سه‌ جنبه‌ی‌ زیر است‌ (همان‌منبع‌، 1380(

1) جلسه‌ تبادل‌ نظر برای‌ طرح‌ریزی‌: این‌ جلسه‌ اغلب‌ به‌تصمیم‌ مشترك‌ معلم‌ وناظر جهت‌ گردآوری‌ اطلاعات‌ مبتنی‌ بر مشاهده‌ منجر می‌شود. به‌عنوان‌ مثال‌ اگرمعلمی‌ احساس‌ كند كه‌ علاقه‌مندی‌ و رغبت‌ دانش‌آموزان‌ قوی‌ در كلاس‌ كاهش‌ یافته‌است‌، می‌توان‌ در جلسه‌ی‌ تبادل‌نظر برای‌ طرح‌ریزی‌ به‌فرضیه‌هایی‌ برسد، مثلا شایداكثر اوقات‌ خود را صرف‌ دانش‌آموزان‌ ضعیف‌ كرده‌ و شاید معلم‌ و ناظر به‌این‌ نتیجه‌برسند كه‌ رفتارهای‌ كلامی‌ معلم‌ می‌تواند این‌ مشكل‌ را حل‌ كند.

2) مشاهده‌: اطلاعاتی‌ كه‌ از جنبه‌های‌ مختلف‌ عملكرد معلم‌ در كلاس‌ به‌دست‌می‌آید، بسیار اندك‌ است‌. در سایر مشاغل‌ از جمله‌ طب‌، تجارت‌، ورزش‌ و...شاخص‌هایی‌ برای‌ مشاهده‌ وجود دارد كه‌ می‌تواند مستقیمٹ كیفیت‌ عملكرد رامنعكس‌ كند. برای‌ معلمان‌ نیز ضروری‌ است‌ كه‌ شاخص‌هایی‌ در نظر گرفته‌ شود تاعملكرد او دقیق‌تر و عینی‌تر مورد توجه‌ قرار گیرد. لازم‌ به‌ذكر است‌ كه‌ تا میان‌ معلم‌ ومدیر روابط مطلوب‌ برقرار نگردد و معلم‌ خود را در حضور مدیر آسوده‌ و آرام‌ نیابد،مدیر نباید از كلاس‌ درس‌ معلم‌ بازدید به‌عمل‌ آورد، پس‌ از اینكه‌ این‌ تفاهم‌احترام‌آمیز و همراه‌ بادوستی‌ میان‌ آنان‌ برقرار شد، مدیر می‌تواند ترتیبی‌ دهد كه‌ معلم‌بداند هرگاه‌ به‌یاری‌ و كمك‌ مدیر نیاز داشته‌ باشد، زمینه‌ی‌ یاری‌ و كمك‌ به‌او فراهم‌است‌ (وایلز، 1377). یكی‌ از راه‌های‌ مشاهده‌ی‌ معلمان‌ استفاده‌ از نوار ویدیوئی‌است‌.

3) جلسه‌ی‌ تبادل‌ نظر برای‌ بازخورد: در این‌ جلسه‌ معلم‌ و ناظر به‌اتفاق‌ هم‌،اطلاعات‌ حاصل‌ از مشاهده‌ را وارسی‌ می‌كنند. مثلا معلم‌ با مشاهده‌ی‌ نوار ویدیوئی‌عملكرد خود به‌این‌ نتیجه‌ می‌رسد كه‌ به‌چه‌ میزانی‌ در كلاس‌ صحبت‌ می‌كرده‌ است‌ یاقدرت‌ بیان‌ او متناسب‌ با كلاس‌ بوده‌ است‌ یا نه‌. هنگامی‌ كه‌ معلم‌ در جلسه‌ی‌ تبادل‌نظر برای‌ بازخورد شركت‌ می‌كند تشكیل‌ جلسه‌ی‌ مبادله‌ی‌ نظر برای‌ طرح‌ریزی‌ رامناسب‌ می‌یابد و معلم‌ وناظر به‌این‌ نتیجه‌ می‌رسند كه‌ برای‌ طرح‌ یك‌ برنامه‌ی‌ بهبود ورشد، مشاركت‌ بیشتری‌ نمایند.

 

اهداف‌ نظارت‌ معلم‌محور

هدف‌ از نظارت‌ معلم‌محور را می‌توان‌ در اهداف‌ اختصاصی‌تر زیر بررسی‌ كرد:

1) دادن بازخورد مشخص‌ از وضعیت‌ فعلی‌ آموزش‌ به‌معلمان‌: آنچه‌ معلمان‌ انجام‌می‌دهند با آنچه‌ كه‌ فكر می‌كنند انجام‌ می‌دهند، متفاوت‌ باشد. به‌عنوان‌ مثال‌ بسیاری‌از معلمان‌ فكر می‌كنند كه‌ دانش‌آموزان‌ را به‌ابراز نظر و عقیده‌ی‌ خود تشویق‌ می‌كنند.ولی‌ وقتی‌ كه‌ مطالب‌ ضبط شده‌ی‌ خود را گوش‌ می‌دهند، متوجه‌ میزان‌ وقتی‌ را كه‌خود به‌تنهایی‌ در كلاس‌ صحبت‌ می‌كنند و كلاس‌ را در اختیار دارند، می‌شوند.

2) تشخیص‌ و حل‌ مشكلات‌ كلاس‌ درس‌: اكثر اوقات‌ معلمان‌ قادرند تفاوت‌ بین‌آنچه‌ انجام‌ می‌دهند و آنچه‌ باید انجام دهند را به‌تنهایی‌ دریابند و هم‌چنین‌دانش‌آموزان‌ نیز گاهی‌ اوقات‌ می‌توانند مشكلات‌ یادگیری‌ خود را تشخیص‌ دهندولی‌ در پاره‌ای‌ از موارد معلمان‌ و دانش‌آموزان‌ نیاز به‌حضور ماهرانه‌ی‌ ناظرانی‌ دارندكه‌ آنان‌ را در تشخیص‌ مشكلات‌ یاری‌ دهد.

3) كمك‌ به‌معلمان‌ برای‌ رشد مهارت‌های‌ استفاده‌ از راهبردهای‌ آموزشی‌: یك‌ناظر ماهر كسی‌ است‌ كه‌ از اطلاعات‌ به‌دست‌ آمده‌ از مشاهده‌ و جلسه‌های‌ تبادل‌ نظرمعلم‌محور برای‌ كمك‌ به‌رشد الگوهای‌ پایدار رفتاری‌ معلمان‌ (راهبردها) استفاده‌ كند.این‌ راهبردها در ارتقای‌ یادگیری‌، انگیزش‌ دانش‌آموزان‌ و اداره‌ی‌ كلاس‌ مؤثر است‌.

4) ارزیابی‌ معلمان‌ برای‌ ارتقا، ترفیع‌، رسمی‌ شدن‌ و...: گرچه‌ در نظارت‌معلم‌محور تأكید بر رشد حرفه‌ای‌ معلم‌ است‌، لكن‌ می‌توان‌ از اطلاعات‌ گردآوری‌ شده‌از طریق‌ مشاهده‌ كلاسی‌ و مشاهده‌ی‌ منظم‌ به‌عنوان‌ اساسی‌ برای‌ ارزشیابی‌ شایستگی‌معلم‌ استفاده‌ كرد.

5) كمك‌ به‌معلم‌ در ایجاد نگرش‌ مثبت‌ درباره‌ی‌ رشد مداوم‌ و حرفه‌ای‌: معلمان‌نیاز دارند كه‌ به‌عنوان‌ افراد حرفه‌ای‌ به‌خود بنگرند و این‌ تا حدودی‌ به‌معنای‌ پرداختن‌به‌رشد و پرورش‌ مهارت‌ خود به‌عنوان‌ یك‌ تلاش‌ حرفه‌ای‌ دراز مدت‌ است‌. ناظرمعلم‌محور می‌تواند این‌ جنبه‌ از حرفه‌گرایی‌ را از طریق‌ تمایل‌ به‌رشد مهارت‌های‌جدید نظراتی‌ الگوسازی‌ كند (اچسون‌، 1380).

 

نوشته شده در تاریخ جمعه 30 اردیبهشت 1390    | توسط: سید محمد میرباقری    |    | نظرات()